‘Makbul Müslüman’ın Peşinde: İmkânsız Bir Ulusal Kimlik Projesi Olarak Euro-İslam

Bu makale, Avrupa’da yaşayan Müslümanların toplumsal uyumunu hedefleyen Euro-İslam projesini, modern ulus-devletin “sivil din” inşası ve “siyasal teoloji” kavramları üzerinden eleştirel bir analize tabi tutmaktadır. Çalışma, Euro-İslam’ın Müslüman öznelerin deneyimlerinden doğan organik bir kimlikten ziyade, dini alanı yönetilebilir kılmayı amaçlayan ve modern devletin içerme- dışlama stratejilerini yansıtan operasyonel bir proje olduğunu iddia eder. Metin kapsamında, kavramın mucidi Bassam Tibi’nin “protestanlaşma” odaklı asimilasyoncu yaklaşımı ile Tarık Ramazan’ın “Avrupalı Müslüman” merkezli entegrasyon önerisi karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Makalenin temel tezi, Euro-İslam projesinin başarısızlığının ardında, Avrupa uluslarının kökensel olarak taşıdığı Yahudi-Hristiyan temelli sivil din yapısı ile İslam’ın evrensel ve kamusal iddiaları arasındaki yapısal uyumsuzluğun yattığıdır. Bunun yanı sıra Avrupa’daki Müslüman varlığının diaspora karakteri, ulus-devletin talep ettiği homojen sadakat ve ortak semboller dünyasına eklemlenmeyi zorlaştırmaktadır. Sonuç olarak Euro-İslam, Müslümanları modern ulusun sivil dinine ihtida ettirmeyi amaçlayan, ancak İslam’ın özgünlüğünü ve diasporanın sosyolojik gerçekliğini göz ardı ettiği için imkânsız kalmaya mahkûm bir kimlik projesi olarak nitelendirilmektedir.

This article provides a critical analysis of the Euro-Islam project, designed for the integration of Muslims in Europe, through the lenses of “civil religion” and “political theology”. The study argues that Euro-Islam is not an organic identity emerging from the lived experiences of Muslim actors, but rather an operational state project reflecting the inclusion and exclusion strategies of the modern nation-state to make the religious sphere manageable. Within the scope of the text, the assimilationist approach of Bassam Tibi, focused on “Protestantization,” and Tariq Ramadan’s integration model, centered on “European Muslim” identity, are examined comparatively. The central thesis of the article is that the failure of Euro-Islam stems from the structural incompatibility between the Judeo-Christian roots inherent in the civil religion of European nations and the universal, public claims of Islam. Furthermore, the diaspora character of the Muslim presence in Europe complicates integration into the homogenous loyalty and shared symbolic world demanded by the nation-state. Consequently, Euro-Islam is characterized as an identity project destined to remain impossible, as it aims to “convert” Muslims to the civil religion of the modern nation while ignoring the authenticity of Islam and the sociological reality of the diaspora.